اندیشه و مذهب

مقدمه:

          در نامه 24 نهج البلاغه مطالبی ذکر گردیده است که موجب  ایجاد برخی شبهات به ذهن می گردد .

ما در این نوشته برخی از سوالاتی که ممکن است پس از خواندن این نامه به ذهن برسد مطرح می‌کنیم .

ابتدا وقف نامه حضرت علی (ع) و اموال حضرت علی و حضرت زهرا (علیه السلام) را طبق آنچه در تاریخ ذکر گردیده است بیان می کنیم.

لیست اموال حضرت زهرا (سلام الله علیها)بعد از ورود به مدینه و سرنوشت آنها بعد از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)[1]

بررسی اموال حضرت علی (علیه السلام)طبق وقف نامه ای که آن حضرت نوشته است و حضرت امام موسی کاظم (ع)طبق روایتی صحیح آن را نقل می‌کند (ما در اینجا ابتدا ترجمه وقف نامه را می آوریم):

ترجمه وقف نامه امیر المومنین (ع)

این آن چیزی است که وصیت نموده و دستور داده است به آن در اموال و داراییش ، بنده خدا علی ، برای خشنودی خدا ، تا مرا به واسطه آن به بهشت برد و دوزخ را از من برای خاطر آن دور سازد و آتش جهنم را بر من روا ندارد در روزی که گروهی رو سفید و گروهی رو سیاه می شوند .وصیت چنین است : املاکی که در «ینبع»و اطراف آن دارم و نسبت آنها به من شناخته شده است ، همه آنها و بندگان در آنها صدقه است ، جز بندگانم «رباح»و«ابونیرز»و«جبیر»که این سه تن آزادند و هیچ کس بر آنها تسلطی ندارد ،ایشان غلامان من هستند و در اموال یاد شده پنج سال کار می کنند و حق برداشت مخارج و هزینه زندگی خود و فرزندانشان را دارند.

با حفظ این مراتب آنچه در «وادی القری» دارم و همه اموال خودم می باشد اختصاص به فرزندان «فاطمه»دارد، و بندگان در این املاک صدقه اند (و در راه خدا مصرف می شوند.)

و آنچه در«دیمه»دارم و افرادی‌که در آنجا هستند نیز صدقه است،جز«زریق» که مانند غلامان یاد شده می باشد ، و آنچه در «اذینه»دارم با آن که در آنجا هستند نیز صدقه است ، و «فقیرین»-چنان که می دانید – نیز صدقه است و باید در راه خدا مصرف شود.

آنچه از اموالم دراینجا یاد کردم همه صدقه لازم قطعی است ، و این حکم در زندگی و پس از مرگ من جاری خواهد بود ، باید در آنچه سبب خوشنودی خدا و در راه خداست به مصرف رسد و خویشانم از بنی هاشم و بنی مطلب نزدیک و دور بهره برند.

نظارت بر این اوقاف و صدقات با فرزندم (حسن بن علی (ع)است)از آنها به قدر ضرورت خود بدون زیاده روی بهره می برد و در مواردی که رضای  خدا در آن است صرف می نماید...

بر آن کسی که کارها بدو محول می‌گردد شرط می شود که اصول اموال را حفظ کند و بهره آن را انفاق نماید در آنچه او را بدو دستور داده ام .از سبیل الله و بر خویشان از بنی هاشم و بنی مطلب دور و نزدیک ، چیزی از آن اصول به فروش نمی رسد و بخشنده نمی شود و به ارث منتقل نمی شود...

سپس آن حضرت در ادامه وصیت نامه فرمودند: این است آنچه علی در اموال خود دستور می دهد از روزی که به مسکن آمده است .شاهدان بر این وصیت أبوشمربن أبرهه،صعصعه بن صوحان، یزید بن قیس و هیاج بن هیاج می باشند.این وصیت را علی بن أبی طالب به دست خود پس از گذاشتن ده (10)روز از جمادی الاول سال سی و هفت (37)نوشته است.[2]

و اما برخی از موقوفات حضرت علی (ع)را که نام آنها را در کتابهای حدیثی و تاریخی ذکر شده است:

1. الاحمر (صحرائی است در «الرجلاء»بین مدینه و شام ، نیمی از آن از موقوفات آن حضرت و نیم دیگر متعلق به وارث بود.)[3]

2. «ادبیه»(در صحرای «إضم»در اطراف مدینه واقع است.)[4]

3. «اذینه»: (نام یکی از وادیهای «قبلیه»در اطراف مدینه می باشد [5] املاک و بردگان آنجا صدقه هستند ، چنانچه در وقفنامه عمومی آمده است)

4. الأسحن: (صحرائی در حدودفدک)[6]

5.بئرالملک(در صحرای «قناه»واقع است.) [7]

6.«البغیبغه»(چاهی است در نزدیکی «رشاء»در اطراف مدینه از حضرت صادق (ع)از پدرش نقل شده که چون به علی (ع)پیدا شدن این چشمه را بشارت دادند فرمود: وارث خشنود می گردد آن گاه فرمود : وقف است بر مساکین و مسافرانی که خرجی راه ندارند و نیازمندان نزدیک. )[8]

7.«البغیبغات»(چند چشمه است در «ینبع»به نامهای «خیف الأراک»و «خیف لیلی»و«خیف بسطاس»مجموع این چشمه ها را حضرت علی(ع)وقف نموده است)[9]

8.«البیضاء»(صحرائی است در «حره الرجلاء»دارای مزارع و باغها.)[10]

9.خانه ای در مدینه : (این خانه در محله «بنی زریق»در شهر مدینه واقع است و حضرت آن را وقف نمود تا خاله هایش در آن سکنی داشته باشند و پس از آنها در اختیار نیازمندان از مسلمین باشد. )[11]

10. «دیمه» : املاک آن جا وقف و بردگان آن صدقه هستند جز «زریق» که آزاد است ، چنانچه در وقفنامه عمومی آمده است.[12]

11. ذات کمات:چهار چاه است در «حره الرجلاء»به نامهای «ذوات العشراء»و «قعین»و«معید»و «رعوان»مجموعا از جمله موقوفات حضرت علی (ع)است.[13]

12.«رعیه»:صحرائی است در حدود «فدک» دارای نخل و اندکی آب که از کوه ریزش می کند[14]

13. «عین أبی نیزر»: چشمه ای است در «ینبع»پر آب و دارای نخلهای بسیار ، منسوب به «أبونیزر»یکی از غلامان حضرت علی(ع)[15]

14.«عین موات»: چشمه ای است در «وادی القری»[16]

15.«عین فاقه»: چشمه ای است در «وادی القری»و «عین حسن»نیز نامیده می شود.[17]

16.«عین ینبع»: «ینبع» دهی است نزدیک کوه «رضوی»و از مدینه هفت منزل فاصله دارد، دارای چشمه های پر آب و گوارا و زمینی حاصلخیز [18] بعضی چشمه های آنجا را 170 (یکصدوهفتاد)چشمه گفته اند.[19]

از عمار یاسر نقل شده که حضرت پیامبر (ص)زمینی را از «ذی العشیره»در ینبع به حضرت امیر بخشید و عمر نیز در أیام خلافتش قطعه ای در همانجا به او بخشیده و علی (ع)در آنجا ملکی دیگر خرید و مجموعا چند چشمه در آنجا داشت و همه را وقف نمود[20]

این ملک در وقفنامه عمومی ذکر شده با قید هرچه در اطراف آن است و صدقه بودن بردگانی که در آنجا به کار مشغولند جز سه تن از آنها «رباح»و«أبونیزر»و«جبیر»که آزاد می باشند.

17. «فقیرین»: نام دو مکان است در اطراف مدینه که حضرت علی (ع)پیامبر (ص)به امیرالمومنین بخشیده است و اصل این نام به معنی چاه یا گودال کوچکی است که برای به کار گذاشتن نخل حفر می کنند[21]

این زمین حاصل خیز در زمان ما نیز معروف است و به زبان محلی «الفقیر»نامیده می شده [22] از حضرت صادق (ع)روایت شده است که در «ینبع» چشمه ای احداث کردند ، آبی از آن به طرف آسمان جوشید مانند گردن یک شتر ، چون به حضرت علی (ع)خبر دادند فرمود : به وارث بشارت دهید ، این چشمه صدقه و وقف است برای زائران خانه خدا و مسافرینی که نیاز به خرج راه دارند فروخته و بخشیده و به ارث گذاشته نمی شود[23]

18. «القصیبه»: باغی است در حدود «فدک»[24]

19.«وادی القری »:نام صحرای وسیعی است بین مدینه و شام ، دارای روستاهای بسیار و پیامبر (ص)آنجا را فتح نمود[25]حضرت علی در آنجا املاکی داشت و وقف نمود بعضی از آنها با نام مخصوص ذکر شده و برخی را نام نبرده اند.

در وقفنامه عمومی آمده است که برای فرزندان فاطمه (علیه السلام)وقف شده و بردگان آنجا صدقه می باشند.

حال با توجه به این فهرست اموال که میلیاردها تومان در زمان ما ارزش مالی دارد .چند سوال به ذهن می رسد :

1. امام علی (ع) می فرماید : «کسی به مال و ثروت نمی رسد مگر مالی و حقی از مظلوم ندهد[26] و همچنین نامه ای به شریح قاضی که خانه ای را با مبلغ 80 دینار خریده بود [27]و همینطور سخنان و خطبه ها و نامه هائی که در نکوهش مال دنیا آمده است با هم همخوانی ندارد حال اگر برخی بگویند آن حضرت دلبسته این اموال نبود و مقدار زیادی از آنها را وقف نمود و یا به مردم صدقه می‌داد می‌پرسیم‌که بالاخره حضرت17 کنیزداشت ، 8 همسر داشت 27 یا 37 فرزند داشت ، دهها برده داشت و علاوه بر آن نگهداری از این همه ملک و اموال دیگر احتیاج به خرج کردن پول دارد و حضرت نمی توانست فرزندان و کنیزان و همسران خود را وادار به زهد کند بلکه باید زندگی معمولی را برای آنها فراهم می کرد پس مقدار زیادی ازاین اموال صرف زندگی شخصی حضرت می شده است .و این در حالی بوده است که افراد فقیرومسکین زیادی در سرزمین اسلامی زندگی می کرده اند »

2. چگونه حضرت علی (ع)هنگامی که به خواستگاری حضرت زهرا (س)رفت کل اموالش 1 زره و 1 شتر و 1 شمشیر بود و بعد از عروسی چون خانه ای نداشت اتاقی در منزل یکی از صحابه به اجاره کرد و در آن جا زندگی را شروع کرد[28] ولی نزدیک شهادت ، آن حضرت این ثروت هنگفت را داشت؟

3. در تاریخ داریم که عقیل نزد آن حضرت آمد و درخواست سهم بیشتری از بیت المال نمود و حضرت علی (ع)آهن گداخته را نزدیک دست عقیل برد و بقیه ماجرا [29]حال این سوال مطرح می شود که چگونه 2 برادر در سطح زندگیشان اینقدر با هم تفاوت دارند که یکی میلیاردها ثروت دارد و دیگری فقیر است؟ علاوه بر این آن حضرت از بیت المال نمی توانست سهم بیشتری به برادرش بدهد از مال خودش که می توانست بدهد چرا نداد؟

4. تمرکز ثروت موجب بی عدالتی و طغیان وستم می گردد ، همچنین اسلام کنز و انباشت طلا و نقره را حرام کرده است [30]حال این مقدار ثروت که واقعا شگفت انگیز است چطور انباشته شده است؟

5. حضرت علی (ع)در سه شهر مکه ، مدینه و کوفه بیشتر مدت زندگی خود را گذراندند ، و در مکه دوران تولد تا جوانی آن حضرت را در بر می گیرد که مشکلات مالی و فقر همراه همه مسلمانان بود و حضرت علی (ع)هم از این امر مستثناء نبود ، در مدینه هم حدود 35 سال زندگی کردند که 10 سال آن در زمان پیامبر (ص)بود و جامعه اسلامی با فقر دست و پنجه نرم می کرد ، و 25 سال بقیه هم که حضرت علی (ع)چون قدرت سیاسی نداشت می توانست به جمع آوری مال بپردازد ، یکی از راههایی که برای اندوخته شدن ثروت آن حضرت در تاریخ آمده است حفر چاه و کشاورزی بوده است در حالی که مدینه در منطقه خشک و بیابانی حجاز قرار داشت و اساسا دارای منابع انسانی و اقتصادی قوی نبود و مکان مناسبی برای کشاورزی نبود [31]یکی دیگر از راههای جمع آوری ثروت غنیمت جنگی بود ولی خلیفه دوم که کشور گشاییهای زیادی داشت برای کنترل قریش آنان را از بیرون رفتن برای جهاد باز می داشت و اجازه نمی داد مالی جمع آوری کنند همانگونه که اموال سعد بن ابی و قاص ، عمروبن عاص و ابوهریره فرماندار بحرین و یعلی بن منیه فرماندار یمن را مصادره کرد[32]پس به آن حضرت هم اجازه گردآوری ثروت نمی داده است و خلیفه سومی که غنایم جنگی را بین اقوام و یاران خود تقسیم میکرد و چیزی به خاندان رسول الله نمی رسید علاوه بر اینکه کشور گشاییهای خلیفه دوم و سوم مشروع نبوده پس چگونه گرفتن غنایم چنین جنگهایی مشروع بوده ؟ آیا می توان از مقدمه نامشروع به نتیجه مشروع رسید؟

7. در زمان رسول الله (ص)ابوبکر و حضرت علی (ع)عطایا به طور مساوی بین مردم تقسیم می شد ولی عمر در ترتیب دیوان عدالت را رعایت نمی کرد و برای برخی 5000 (پنج هزار )درهم مقرری تعیین کرد.از جمله حضرت علی و امام حسن و امام حسین (علیه السلام)و برای برخی 300 (سیصد) یا 400 (چهارصد)درهم مقرری تعیین کرد[33]و یا خلفا زمینهایی را در اطراف ینبع به آن حضرت (ع)واگذار می کردند و آن حضرت در آنها چشمه هایی ایجاد می‌کرد که آب فراوان داشت[34]و پس از آباد کردن آنها را در راه خدا برای فقرا و مساکین وقف میکرد.

در جای دیگر داریم که حضرت علی (ع)در روز دوشنبه ، بیست و شش (26)ذی الحجه در مسجد النبی طی خطبه ای فرمود : «شما بندگان خدا و مال هم از آن خداست و میان شما به طور مساوی تقسیم می شود و در این باره هیچ کس را بر دیگری مزیتی نیست و ان شاء الله فردا نزد من آیید تا مالی را که نزد ماست میان شما قسمت کنم»[35]در روز یکشنبه عبیدالله بن ابی رافع به دستور آن حضرت پولی را که در بیت المال مانده بود ، سه دینار ، سه دینار میان عرب و عجم به طور مساوی تقسیم کرد و یا اینکه آن حضرت هنگامی که به خلافت رسید زمین هایی را که عثمان به تیول داده بود باز پس گرفت [36]و فرمود : «به خدا سوگند ، هر مالی تاراج شده ای را بیابم به صاحبان آن باز می گردانم ، گر چه به کابین زنان داده یا کنیزکانی خریده باشند .زیرا در عدلت گشایش برای همه است و آن کس که عدالت بر او گران آید ، تحمل ستم برای او سخت تر است.[37]  »

حال آیا حضرت علی (ع)هنگام خلافت آن مقدار درهمی که عمر بیش از دیگران به وی و فرزندانش داده بود را به بیت المال برگرداند؟

نتیجه گیری

آنچه که به ذهن می رسد مقدار زیادی از این اموال که تحت اختیار حضرت علی (ع)بوده ملک شخصی ایشان نبوده بلکه آن حضرت فقط وظیفه سرپرستی آن اموال را داشته و خرج امورات فقرا و مساکین می نموده است همانند أنفال و شاید برخی از این اموال را به دروغ مالکیتشان را به حضرت علی (ع) نسبت داده باشند تا چهره آن حضرت را نزد مسلمانان مخدوش کنند.

                                                                                                                «والسلام»

                                                                                                     جواد عابدی شاپورآبادی

1. برگرفته از سایت مجنون الحسینwww.seyedi-ali.blogfa.com/post/153

2. حضرت علی (ع)، نهج البلاغه ، ترجمه و شرح علی نقی فیض السلام، تهران ، بی تا ، نامه 24.

3. ابن شبه نمیری بصری، تاریخ المدینه المنوره ، تحقیق فهیم محمد شلتوت ، قم ، درالفکر ،1410ه ق ، ج 1 ، ص 234.

4. همان ، ص 222.

5. حموی ، یاقوت ، معجم البلدان، بیروت ، دار صادر ، بی تا ، جلد 4 ، ص 309.

10،9،8،7،6. تاریخ المدینه ، جلد 1،ص 220 تا ص 234.

11.ابوجعفرمحمد ابن الحسن بن علی الطوسی معروف به شیخ طوسی ، تهذیب الاحکام ، تصحیحی و تعلیق علی اکبر غفاری ، مکتبه الصدوق ، تهران ، چاپ اول ،1376 ش ، جلد 9 ، ص 131.

14،13،12. تاریخ المدینه ، جلد 1 ص 224.

15. علی بن عبدالله بن احمد، وفاء الوفا باخبار دارالمصطفی ، مرکز الملک فیصل للبحوث و الداراسات الاسلامیه، جلد 1 ، ص 127 ، ریاضی ، عربی، به نقل از سایت کتابخانه مجلس شورای اسلامی.

17،16. تاریخ المدینه ، جلد 1 ، ص 223.

18. معجم البلدان ، ج 1 ، ص 450.

19. علامه شیخ احمد ابن عبد الحمید ، عمده الاخبار فی مدینه المختار ، طبعه الاسکندریه ، سنه 1916، ص 353.

20. وفاء الوفاء ، ص 1334.

21. معجم البلدان ، جلد 4 ، ص 269، وفاء الوفاء ، ص 1282.

22. عمده الاخبار ، ص 318.

23. محمد باقر مجلسی ، تهذیب الاخبار ، جلد 9 ، ص 148. مکتبه آیه الله المرعشی ، قم ، 65-1364.

24. تاریخ المدینه ، جلد 1 ، ص 225.

25. معجم البلدان ، جلد 5 ، ص 345.

26.شیخ محمد مهدی شمس الدین ، دراسات فی نهج البلاغه.

27.میثم بن‌علی بن میثم،636-689 ق ، شرح نهج البلاغه،تهران موسسه النصر، بی تا ، عربی، ص 406،نامه 24.

28. ابن سعد محمد ، الطبقات الکبری ، بیروت ، بیروت ، دارصادر، جلد 8 ، ص 158.«امام علی (ع)وقتی می خواست ازدواج کند ، خانه مسکونی نداشت امام نداشتن خانه مسکونی مانع از تشکیل زندگی نبود / قبل ازازدواج با فاطمه زهرا(س)اطلاقی از منزل حارثه بن نعمان اجاره کرد و عروسی حضرت علی (ع) در آن صورت گرفت تا آنکه بعد ها در کنار خانه رسول خدا (ص)خانه ای برای خود ساخت.»

29.قرآن کریم ، سوره مومن ، آیه 43، سوره توبه ، آیه 34 ، سوره آل عمران ، آیه 14 .

30. مسعودی ، علی بن حسین ، مروج الذهب ، تحقیق محمد محی الدین عبدالحمید، بیروت، دارالمعرفه، بی تا ، المجد الثانی ، ص 367.

31. یعقوبی، تاریخ المجلد الثانی، ص 157.

32. ابن سعد محمد ، الطبقات الکبری ، بیروت ، دار صادر ، بی تا ، المجلد الثالث ، ص 269 و یعقوبی ف تاریخ المجلد الثانی ، ص 153.

33. تاریخ المدینه ، الجزء الاول ، ص 220.

34.  ابن أبی الحدید ، شرح نهج البلاغه ، قم ، منشورات مکتبه آیه العظمی المرعشی النجفی 1404 ق ، الجزء السابع ، ص 37.

35. همان ، ص 37.

37،36. منتظر القائم ، اصغر تاریخ اسلام تا سال 40 هجری ، انتشارات و چاپخانه دانشگاه اصفهان 1384ص242و302و328.